Վերջին 8 հազար տարվա ընթացքում Հայկական լեռնաշխարհը վերապրել է բազմաթիվ պատմական դարաշրջաններ։ Այստեղ իրար են հաջորդել մշակույթներն ու քաղաքակրթությունները, առաջացել ու վերացել են թագավորություններն ու կայսրությունները, փոխվել են սահմանները, լեզուներն ու քաղաքական կարգերը։ Սակայն գենետիկական հետազոտությունները ցույց են տալիս զարմանալի պատկեր․ չնայած բոլոր պատմական ցնցումներին՝ տեղի բնակչության գենետիկական դիմանկարը հազարամյակների ընթացքում մեծապես մնացել է կայուն։ Ինչպե՞ս դա հնարավոր դարձավ։ Ի՞նչ գործընթացներ թույլ տվեցին պահպանել Հայկական լեռնաշխարհի բնակչության գենետիկական ժառանգական շարունակականությունը, և ի՞նչ կարող է այս առանձնահատկությունը պատմել նրա պատմության մասին։ Այս և շատ այլ հարցերի մասին «Բա իմացա՞ր» հաղորդման եթերում պատմել է Մոլեկուլային կենսաբանության ինստիտուտի էվոլյուցիոն գենոմիկայի լաբորատորիայի ղեկավար Լևոն Եպիսկոպոսյանը։ Գիտության և տեխնոլոգիաների մասին հարցազրույցների շարքի գործընկերն է Team Telecom Armenia ընկերությունը։ Հայկական գենոֆոնդը ձևավորվել է առնվազն 6-8 հազար տարի Խոսելով Հայկական լեռնաշխարհի բնակչության գենետիկական շարունակականության մասին՝ Լևոն Եպիսկոպոսյանն ընդգծում է․ խոսքը այն մասին չէ, թե ժամանակակից հայերը ուղիղ և անփոփոխ ժառանգներն են բոլոր այն մարդկանց, որոնք այստեղ ապրել են 8 հազար տարի առաջ։ Միաժամանակ հետազոտությունները թույլ են տալիս խոսել զգալի գենետիկական շարունակականության մասին։ Նրա խոսքով՝ մոտ 6–8 հազար տարի առաջ տարածաշրջանի տարածքում ապրել են մարդիկ, որոնց գենետիկական դիմանկարը շատ առումներով մոտ է ժամանակակից հայերի գենետիկական դիմանկարին։ Միևնույն ժամանակ գիտնականը հստակեցնում է մի կարևոր մանրամասն՝ 8 հազար տարվա ցուցանիշը վերաբերում է նախ և առաջ կանացի գծին՝ միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ին։ «8000 տարվա շարունակականություն նշանակում է, որ վերջին 8000 տարվա ընթացքում այս տարածաշրջանում ապրած կանայք մեր գենետիկական, կենսաբանական նախնիներն են», — նշում է Եպիսկոպոսյանը։ Միաժամանակ անցյալ տարի իրականացված ավելի լայնածավալ հետազոտության տվյալները թույլ են տալիս խոսել առնվազն 6 հազար տարվա հայկական գենոֆոնդի ձևավորման մասին արդեն այս հասկացության լիարժեք իմաստով։ Վերլուծության մեջ հաշվի են առնվել միտոքոնդրիալ ԴՆԹ-ն, Y-քրոմոսոմը և աուտոսոմային ԴՆԹ-ն, այսինքն՝ մարդու ամբողջական գենետիկական նյութը, որը ներառում է և՛ կանացի, և՛ տղամարդկային գծերը։ «Մենք կարող ենք խոսել առնվազն 6000 տարվա մասին, երբ խոսքը վերաբերում է հայկական գենոֆոնդի ձևավորմանը թե՛ կանացի, թե՛ տղամարդկային գծով», — ասում է գիտնականը։ Միաժամանակ Եպիսկոպոսյանը ենթադրում է, որ տարածաշրջանի բնակչության կանացի գենետիկական արմատները կարող են գնալ էլ ավելի խոր անցյալ։ Նրա խոսքով՝ հետազոտողները արդեն ունեն տվյալներ, որոնք գերազանցում են 8-հազարամյա շեմը, սակայն առայժմ վաղ է բացահայտել այդ հետազոտությունների արդյունքները։ 6 հազար տարվա գենետիկական շարունակականություն և հայկական ինքնության ձևավորում Եպիսկոպոսյանի խոսքով՝ հատկապես կարևոր է այն փաստը, որ 6 հազար տարվա գնահատականը որոշակի զուգահեռ ունի հայոց լեզվի պատմության հետ։ Նա նշում է, որ հայոց լեզուն, իր դիտարկած ժամանակագրության համաձայն, հնդեվրոպական լեզվաընտանիքից առանձնացել է մոտ 5 հազար տարի առաջ։ Գիտնականը այս երկու գործընթացները՝ գենետիկական և լեզվական առանձնացումը, կապում է առանձին պոպուլյացիայի աստիճանական ձևավորման հետ։ «Ժողովուրդը սկսում է ձևավորվել և զարգանալ այն պահից, երբ սկսում է առանձնանալ», - բացատրում է Եպիսկոպոսյանը։ Նրա խոսքով՝ գենետիկական մեկուսացումը նշանակում է, որ ամուսնական կապերը հիմնականում ձևավորվում են որոշակի տարածքի ներսում։ Նմանատիպ գործընթաց տեղի է ունենում նաև լեզվի հետ․ հարաբերական մեկուսացման պայմաններում աստիճանաբար ձևավորվում է սեփական լեզվական համակարգ, որը ժամանակի ընթացքում դառնում է ազգային լեզու։ Միաժամանակ խոսքը որևէ «հայկական գեների» առաջացման մասին չէ, ընդգծում է գիտնականը։ Խոսքը մուտացիաների մասին է, որոնք առաջանում են պոպուլյացիայի մեջ և ժամանակի ընթացքում կուտակվում։ Եթե պոպուլյացիան երկար ժամանակ հարաբերականորեն մեկուսացված է այլերից, ապա նման գենետիկական փոփոխությունների բնորոշ համադրությունը նրա համար դառնում է ավելի ու ավելի յուրահատուկ։ Եպիսկոպոսյանը այս գործընթացը համեմատում է բարբառի ձևավորման հետ․ փոփոխությունները, որոնք տեղի են ունենում մեկ վայրում և չեն տարածվում այլ տարածքների վրա, աստիճանաբար լեզվում ստեղծում են տարբերություններ։ Գենետիկայում տեղի է ունենում մի բան նման, սակայն գենետիկական տարբերակների համակցությունները մեկ այլ պոպուլյացիայի մեջ պատահական կրկնվելու շատ ավելի ցածր հավանականություն ունեն։ Հենց այսպիսի բազմաթիվ առանձնահատկությունների կուտակումն է, գիտնականի խոսքով, վերջիվերջո ձևավորում պոպուլյացիայի բնորոշ գենետիկական դիմանկարը և հնարավորություն տալիս տարբերել այն այլ ժողովուրդների դիմանկարներից։ Ինչ էր տեղի ունենում հայկական գենոֆոնդի հետ 6 հազար տարի առաջ Ինչո՞ւ հայկական բնակչության այսքան երկար պատմության պայմաններում գենետիկական շարունակականությունն այսքան կայուն է գտնվել։ Եպիսկոպոսյանը ընդունում է, որ այս հարցի սպառիչ պատասխանը դեռ չկա, սակայն հին ԴՆԹ-ն թույլ է տալիս աստիճանաբար վերականգնել պատկերը։ Նրա խոսքով՝ հատկապես արժեքավոր են բրոնզի դարի թաղումներից ստացված նմուշները։ Մոտավորապես այս շրջանից սկսած հնագետները զգալիորեն ավելի շատ նյութ ունեն, ինչը հնարավորություն է տալիս հետևել բնակչության գենետիկական կազմի փոփոխություններին հազարամյակների ընթացքում։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ արտաքին որոշակի գենետիկական ազդեցություն, այնուամենայնիվ, եղել է։ Գիտնականի խոսքով՝ նկատելի փոփոխություն արձանագրվում է մոտավորապես 6-ից 4 հազար տարի առաջ՝ ուշ բրոնզի դարի շրջանում։ Վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ տարածաշրջան եկած խումբը մերձավորարևելյան ծագում ուներ։ Եպիսկոպոսյանը դա կապում է այն ժամանակաշրջանում Մերձավոր Արևելքում տեղի ունեցած հնարավոր լայնածավալ բնական աղետների հետ։ Երկրաբանների հուշմամբ նա դիտարկում է հզոր երկրաշարժի վարկածը, որը կարող էր ուղեկցվել ցունամիով և առաջացնել բնակչության զգալի զանգվածների տեղաշարժ։ Միաժամանակ գիտնականն ընդգծում է, որ այս վարկածը դեռ պետք է ավելի համոզիչ կերպով հաստատվի։ Վերջնական ապացույցի համար անհրաժեշտ են հին ԴՆԹ-ի լրացուցիչ նմուշներ, որոնք թույլ կտան ուղիղ կերպով հետագծել այս խմբի ծագումը։ Ինչու հետագա նվաճումները գրեթե չփոխեցին գենոֆոնդը Շատ ավելի դժվար է, Եպիսկոպոսյանի խոսքով, բացատրել մեկ այլ փաստ․ ինչու դրանից հետո՝ մոտավորապես չորս հազար տարվա ընթացքում, հայկական գենոֆոնդում լայնածավալ փոփոխություններ գրեթե չեն եղել՝ չնայած բազմաթիվ միգրացիաներին և նվաճումներին։ Խոսքը երկաթի դարի և անտիկ շրջանի, ապա նաև ավելի ուշ ներխուժումների ու տարածաշրջանում տարբեր ժողովուրդների և պետությունների ներկայության մասին է։ Հայաստանի տարածքում եղել են արաբներ, շարունակվել է պարսկական ազդեցությունը, իսկ մոտ հազար տարի առաջ այստեղ սկսել են ներթափանցել թյուրքալեզու ցեղերը։ Սակայն, ինչպես նշում է գիտնականը, ժամանակակից հայկական գենոֆոնդում այս գործընթացները համապատասխան լայնածավալ հետք չեն թողել։ Եպիսկոպոսյանը դա բացատրում է նախ և առաջ գենետիկական փոխանակման մասշտաբով։ Նրա խոսքով՝ գենոֆոնդում նկատելի հետք է առաջանում այն ժամանակ, երբ բնակչությունների միջև շփումները դառնում են զանգվածային։ Առանձին դեպքերը՝ լինեն դրանք ամուսնություններ, բռնություն կամ պոպուլյացիաների միջև շփման այլ ձևեր, ինքնին ի վիճակի չեն էապես փոխել բնակչության մեծ խմբի գենետիկական դիմանկարը։ Նա բերում է նաև պատմական օրինակ․ նվաճումներից հետո տարբեր էլիտաների ներկայացուցիչների միջև ամուսնությունները հաճախ օգտագործվել են որպես քաղաքական դիմակայությունը մեղմելու միջոց։ Նման պրակտիկա գոյություն է ունեցել տարբեր պետություններում և հասարակություններում, այդ թվում՝ ռուս ազնվականության ու թաթար-մոնղոլական էլիտայի ներկայացուցիչների հարաբերություններում։ Սակայն նման ամուսնությունները վերաբերում էին նախ և առաջ հասարակության նեղ շերտին և չէին նշանակում բնակչության զանգվածային խառնուրդ։